สำหรับพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เป็นพระราชพิธีสำคัญที่ประกอบด้วย 2 พิธีรวมกัน ได้แก่ พระราชพิธีพืชมงคล ซึ่งเป็นพิธีสงฆ์ จัดขึ้นเมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2569 ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ภายในพระบรมมหาราชวัง เพื่อทำขวัญพืชพันธุ์ธัญญาหาร โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงอธิษฐานขอให้พืชพันธุ์ธัญญาหารของประเทศมีความอุดมสมบูรณ์
ส่วนพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์ จัดขึ้นในวันที่ 13 พฤษภาคม 2569 ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง ถือเป็นพิธีเพื่อความเป็นสิริมงคลและสร้างขวัญกำลังใจแก่เกษตรกรไทย โดยกำหนดจัดขึ้นในช่วงเดือนพฤษภาคมของทุกปี ซึ่งเป็นช่วงเวลาเหมาะสมต่อการเริ่มต้นฤดูกาลทำนา อันเป็นอาชีพหลักของประชาชนไทย ทั้งนี้ ฤกษ์การไถหว่านในปี 2569 อยู่ระหว่างเวลา 08.09-08.39 น. โดยผู้ทำหน้าที่พระยาแรกนา ได้แก่ นายวิณะโรจน์ ทรัพย์ส่งสุข ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
ขณะที่เทพีคู่หาบทอง ได้แก่ นางสาวฉันทิสา อารีเสวต นายสัตวแพทย์ชำนาญการ สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ และนางสาวอภิชญา ฟูแสง นักวิชาการตรวจสอบบัญชีชำนาญการ กรมตรวจบัญชีสหกรณ์
ส่วนเทพีคู่หาบเงิน ได้แก่ นางสาวพรจิตรา จันทร์เจริญ นักวิชาการส่งเสริมการเกษตรชำนาญการ กรมส่งเสริมการเกษตร และนางสาวศรัญญา ทองคำ นักวิชาการส่งเสริมการเกษตรปฏิบัติการ กรมส่งเสริมการเกษตร นอกจากนี้ ยังมีผู้เชิญเครื่องอิสริยยศจำนวน 4 ราย และคู่เคียงในกระบวนแห่อิสริยยศพระยาแรกนาอีก 16 ราย เข้าร่วมในพระราชพิธี
สำหรับพระโคแรกนาในปีนี้ ได้แก่ พระโคพอ และ พระโคเพียง โดยพระโคพอ มีความสูง 165 เซนติเมตร ความยาวลำตัว 226 เซนติเมตร ความสมบูรณ์รอบอก 210 เซนติเมตร อายุ 14 ปี ขณะที่พระโคเพียง มีความสูง 169 เซนติเมตร ความยาวลำตัว 239 เซนติเมตร ความสมบูรณ์รอบอก 213 เซนติเมตร อายุ 14 ปี ส่วนพระโคสำรอง ได้แก่ พระโคเพิ่ม และ พระโคพูลซึ่งเป็นโคพันธุ์ขาวลำพูน
ภายหลังเสร็จสิ้นการประกอบพระราชพิธี มีการประกาศผลการเสี่ยงทายเพื่อพยากรณ์ความสมบูรณ์ของพืชพันธุ์ธัญญาหารประจำปี โดยพระยาแรกนาได้ตั้งสัตยาธิษฐานและเสี่ยงทายหยิบผ้านุ่ง ปรากฏว่าปีนี้หยิบได้ผ้า 6 คืบ มีคำพยากรณ์ว่า น้ำจะน้อย นาในพื้นที่ลุ่มจะได้ผลบริบูรณ์ดี ส่วนนาในพื้นที่ดอนอาจได้รับความเสียหายและให้ผลผลิตไม่เต็มที่
อย่างไรก็ตาม กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้เตรียมแผนบริหารจัดการน้ำอย่างเป็นระบบ ทั้งในและนอกเขตชลประทาน เพื่อรองรับการอุปโภคบริโภคและภาคการเกษตรอย่างเหมาะสม พร้อมบรรเทาปัญหาการขาดแคลนน้ำในช่วงฤดูแล้งที่อาจเกิดขึ้น ในการนี้ นายอภัย สุทธิสังข์ รองปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ได้ทำหน้าที่ถวายรายงานผลการพยากรณ์เสี่ยงทายผ้านุ่งของพระยาแรกนา รวมถึงผลการเสี่ยงทายพระโคกินเลี้ยง ต่อหน้าพระที่นั่งด้วย
สำหรับพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ประจำปีพุทธศักราช 2569 พราหมณ์จะเสี่ยงทายของกิน 7 อย่าง ที่ตั้งเลี้ยงพระโค เมื่อพระโคกินของสิ่งใด โหรหลวงจะได้ถวายคำพยากรณ์ คือ หากพระโคกิน ข้าวหรือข้าวโพด พยากรณ์ว่า ธัญญาหาร ผลาหาร จะบริบูรณ์ดี พระโคกิน ถั่วเขียวหรืองา พยากรณ์ว่า ผลาหาร ภักษาหาร จะอุดมสมบูรณ์ดีพระโคกิน น้ำหรือหญ้า พยากรณ์ว่า น้ำท่าจะบริบูรณ์พอสมควร ธัญญาหาร ผลาหาร ภักษาหาร มังสาหาร จะอุดมสมบูรณ์ดี และหากพระโคกิน เหล้า พยากรณ์ว่า การคมนาคมสะดวกขึ้น การค้าขายกับต่างประเทศดีขึ้น ทำให้เศรษฐกิจรุ่งเรือง
ทั้งนี้ นับตั้งแต่ปี พ.ศ.2509 เป็นต้นมา คณะรัฐมนตรีได้มีมติให้วันพระราชพิธีพืชมงคล เป็นวันเกษตรกร ประจำปีด้วย เพื่อให้ผู้มีอาชีพทางการเกษตรพึงระลึกถึงความสำคัญของการเกษตร และร่วมมือกันประกอบพระราชพิธีพืชมงคล เพื่อเป็นสิริมงคลแก่อาชีพของตน ทั้งยังก่อให้เกิดประโยชน์แก่เศรษฐกิจของประเทศชาติ จึงได้จัดงานวันเกษตรกรควบคู่ไปกับงานพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญตลอดมา
ในปีนี้ กรมการข้าวทำหน้าที่ในการจัดเตรียมพันธุ์ข้าวพระราชทานและพันธุ์พืช ซึ่งนำมาใช้ในงานพระราชพิธีฯ โดยขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตนำพันธุ์ข้าวทรงปลูกในฤดูนาปี 2568 โครงการนาทดลองในโครงการส่วนพระองค์ สวนจิตรลดามาใช้ในงานพระราชพิธีฯ ประจำปี 2569 ประกอบด้วย พันธุ์ข้าวนาสวน จำนวน 5 พันธุ์ ได้แก่ 1) ขาวดอกมะลิ 105 จำนวน 1,295 กิโลกรัม 2) กข 79 จำนวน 550 กิโลกรัม 3) กข 85 จำนวน 990 กิโลกรัม 4) กข 99 (หอมคลองหลวง 72) จำนวน 520 กิโลกรัม 5) กข 109 (หอมพัทลุง 72) จำนวน 600 กิโลกรัม
และพันธุ์ข้าวเหนียว จำนวน 2 พันธุ์ ได้แก่ 1) กข 6 จำนวน 592 กิโลกรัม และ 2) กข 26 (เชียงราย 72) จำนวน 600 กิโลกรัม เป็นน้ำหนักรวมทั้งสิ้น 5,147 กิโลกรัม ถือเป็น พันธุ์ข้าวทรงปลูกพระราชทาน บรรจุในซองพลาสติกแจกจ่ายให้บรรดาพสกนิกร ประชาชนผู้สนใจ และชาวนา ทั่วประเทศรับไปเป็นมิ่งขวัญและสิริมงคลในการประกอบอาชีพการเกษตร
